WYCIECZKI : Wilno : Cerkiew św. Trójcy

Cerkiew św. Trójcy i klasztor Bazylianów w Wilnie – szesnastowieczny zespół klasztorny w Wilnie. Wzniesiony jako prawosławny, obecnie jest użytkowany przez bazylianów.

Znane są wzmianki o istnieniu na miejscu klasztoru Bazylianów drewnianej cerkwi ufundowanej przez żonę księcia Olgierda Juliannę. Klasztor został wzniesiony w 1514 przez księcia Konstantego Ostrogskiego w podzięce za zwycięstwo polskie w bitwie pod Orszą. Na terenie klasztoru jeszcze w tym samym stuleciu powstała drukarnia, z której wyszedł elementarz Wawrzyńca Zizaniusza - pierwsza taka książka w kręgu kultury wschodnioeuropejskiej.

W rękach prawosławnych monaster był do 1608, kiedy z polecenia króla Zygmunta III Wazy trafił do bazylianów. Po pożarze cerkwi w 1748 dokonali oni jej całkowitej przebudowy w stylu rokoko. Wtedy powstała brama wiodąca na teren kompleksu znana jako Wrota Bazyliańskie. W 1827 rząd carski przywrócił kompleks pierwotnym właścicielom, odbierając im jednak południowe skrzydło zabudowań mieszkalnych, w którym umieścił więzienie. Przetrzymywano w nim m.in. filaretów i filomatów, w tym Adama Mickiewicza i Ignacego Domeykę, jak i polskich emisariuszy niepodległościowych, jak Szymon Konarski oraz uczestników powstania listopadowego.

W okresie międzywojennym w klasztorze znajdowało się niewielkie muzeum i siedziba lokalnego towarzystwa naukowego. Za czasów ZSRR cerkiew została całkowicie zamknięta i porzucona. Obecnie - od lat 90. - gospodarzami klasztoru ponownie są bazylianie, którzy zamieszkują tylko niewielką jego część ze względu na zły stan techniczny długo niekonserwowanych obiektów. Trwa remont zdewastowanych budynków cerkwi i klasztoru.

     Architektura

Cerkiew wzniesiona przez Konstantego Ostrogskiego była utrzymana w stylu gotyckim z elementami architektury bizantyjskiej. Była to trójnawowa konstrukcja wsparta na potężnych ośmiobocznych filarach. Przylegały do niej trzy absydy z sygnaturkami. Mniej solidnie wyglądały budynki mieszkalne dla zakonników, wzniesione z drewna i tworzące luźny czworobok. Dopiero po przebudowie w 1748 wg projektu Glaubitza wykonano dwa skrzydła - południowe i zachodnie. Jeszcze w XIX dokonywano przeróbek wnętrza klasztornego. Przed oryginalną bramą klasztorną wzniesiono drugą, Wrota Bazyliańskie, bogato dekorowane płaskorzeźbami, korynckimi pilastrami, imitujące falujący portyk.

Wnętrze cerkwi św. Trójcy było bogato dekorowane freskami Franciszka Smuglewicza, znajdowała się w nim marmurowa kaplica grzebalna Tyszkiewiczów oraz osiemnastowieczne epitafium sióstr Jeleńskich. Obecnie wszystkie te elementy są w trakcie restauracji - w 2003 wstępnie otwarto kaplicę Tyszkiewiczów, w której odbywają się nabożeństwa.

Według tradycji, na miejscu zajmowanym dziś przez cerkiew zostali straceni męczennicy wileńscy, których los upamiętnia tablica pamiątkowa na jej ścianie oraz mocno zdewastowany fresk z ich postaciami.