WYCIECZKI : Wilno : Kościół św. Jakuba i Filipa

Kościół św. Jakuba i Filipa i klasztor Dominikanów w Wilnie – kościół położony przy ulicy Vasario 16-osios g. 11 (przed 1945 – placu Łukiskim, później Józefa Piłsudskiego). Wybudowany w stylu barokowym w latach 1690-1737 dla zakonu dominikanów; później kilkakrotnie przebudowywany.

Poprzednikiem istniejącego dziś kościoła był mały, drewniany kościół na cmentarzu, wzniesiony w 1624 przez kasztelana smoleńskiego, Jerzego Litawora Chreptowicza. Osadził on przy nim kilku dominikanów i zobowiązał ich do posługi duszpasterskiej wśród ubogiej ludności Łukiszek. Kościół ten spalił się podczas ogromnego pożaru spowodowanego oblężeniem Wilna przez Rosjan w 1655. Po ustąpieniu Rosjan kościół odbudowano i wzniesiono klasztor. Przyczyniły się do tego fundacje hetmana wielkiego litewskiego i wojewody wileńskiego Kazimierza Jana Sapiehy oraz rodu Naruszewiczów. W 1684 od rodu Gosiewskich z Sejn sprowadzono do kościoła obraz Matki Boskiej, uznany w 1688 przez biskupa wileńskiego Konstantego Kazimierza Brzostowskiego za cudowny, co spowodowało w następnych latach napływ rzesz pielgrzymów. Dominikanie stanęli przed coraz bardziej palącym problemem powiększenia istniejącej świątyni.

Budowę nowego, murowanego kościoła zainicjował biskup smoleński, Eustachy Kotowicz w 1690 kładąc kamień węgielny pod świątynię poświęconą dwóm apostołom: św. Jakubowi i św. Filipowi. Budowa trwała kilka dziesięcioleci a w jej trakcie kilkakrotnie zmieniano plany architektoniczne świątyni, którą ukończono ostatecznie w 1737. W latach 1743-1746 do kościoła dobudowano fasadę z dwiema wieżami.

W chwili pierwszego rozbioru Polski w 1772 w klasztorze żyło 14 zakonników. Kościół został zniszczony w 1794 podczas ataku Rosjan na Wilno w celu stłumienia Insurekcji kościuszkowskiej. W 1797 zniszczoną świątynię odrestaurowano a w klasztorze umieszczono wileński szpital generalny.

W 1812 kościół został zajęty przez wojska francuskie, maszerujące na Moskwę i służył jako szpital polowy a następnie magazyn. Na przykościelnym cmentarzu pochowano wielu żołnierzy francuskich. Po kampanii napoleońskiej kościół został odnowiony.

W 1844 skasowano zakon dominikanów, co oznaczało kres ich działalności. Ich kościół stał się odtąd kościołem parafialnym.

W okresie II Rzeczpospolitej kościół został odrestaurowany a Jerzy Hoppen pokrył jego wnętrze polichromią.

Po wojnie kościół został zamknięty. W latach 1955-1957 przeprowadzono w nim niewielki remont w związku z planowanym urządzeniem stacji pogotowia ratunkowego.

Po upadku komunizmu i odzyskaniu przez Litwę niepodległości w 1990 kościół został zwrócony katolikom, którzy przystąpili niezwłocznie do renowacji zniszczonego budynku. W kościele są sprawowane msze na przemian w języku polskim i litewskim. W zabudowaniach klasztornych, nie przedstawiających większej wartości zabytkowej, mieści się, podobnie jak przed wiekami, szpital.

     Architektura

Kościół św. Jakuba i Filipa jest budowlą jednonawową. Zewnętrznie składa się z trzech wyodrębnionych elementów, kolejno zmniejszających się: nawy, prezbiterium i zaokrąglonej absydy, co przy niewielkiej długości świątyni, wysoko osadzonych, górnych oknach i stromym dachu daje malowniczy efekt spiętrzenia zabudowy, zwłaszcza od strony placu Łukiskiego. Granice między częściami składowymi bryły świątyni zaznaczone są szczytami, zwieńczonymi niewielkimi wieżyczkami z krzyżem. Fasada frontowa ma dwie szeroko rozstawione, czterokondygnacyjne, rokokowe wieże, zakończone spłaszczonymi hełmami z lukarnami; hełmy z kolei są zwieńczone niewielkimi latarniami i krzyżami. W niszach fasady umieszczono figury patronów zakonu: św. Jacka i św. Dominika a pod nimi fresk przedstawiający Matkę Boską Łukiską.

Nawa szerokości 14 m przekryta jest sklepieniem beczkowym. W kościele znajdowały się portrety Jerzego Chreptowicza, fundatora świątyni, przeora dominikanów, który ukończył jej budowę oraz cudowny obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, przywieziony z Rusi w roku 1649. W ołtarzu matki Boskiej Różańcowej umieszczony był obraz św. Jacka, namalowany przez Franciszka Smuglewicza a w ołtarzu św. Jana Chrzciciela obraz Chrystusa błogosławiącego dzieci, dzieło Lampiego. Przy kościele znajduje się tylko jedna kaplica – św. Jacka.